Trang chủ Văn nghệ Vui khỏe Hệ thống bảo vệ cơ thể nhìn từ lý thuyết miễn dịch hiện đại

Hệ thống bảo vệ cơ thể nhìn từ lý thuyết miễn dịch hiện đại

Miễn dịch học là một ngành Y - sinh học rộng lớn, có những thay đổi mạnh mẽ trong vài thập niên gần đây nhờ sự phát triển vũ bão của sinh học phân tử. Đến nay, khoa học đã phát hiện hệ miễn dịch người có khả năng sản xuất ra trên hàng ngàn tỷ (1012 ) loại kháng thể đặc hiệu khác nhau. Các thành tựu của miễn dịch học hiện đại nhiều đến mức, kể cả điểm danh các nét chính của miễn dịch học hiện đại cũng đã khó, nên trong một bài báo ngắn chúng ta chỉ xem xét vài câu chuyện mang tính thực tiễn để từ đó chỉnh trang lại hệ miễn dịch của mình.
1. Câu chuyện tranh cãi về bệnh suy giảm miễn dịch-AIDS (trước gọi là SIDA)
Bệnh nổi tiếng nhất có liên quan đến hệ miễn dịch là bệnh suy giảm miễn dịch AIDS, được cho là do virus HIV gây ra.
Nhiều tài liệu về AIDS trình bày như sau: “AIDS là căn bệnh cực kỳ nguy hiểm, do vi rút bị đột biến gây nên, hiện nay chúng ta gọi nó là HIV. Vi rút bị đột biến xâm nhập vào cơ thể người, bắt đầu tiêu diệt một cách ồ ạt các kháng thể (antibody) là tác nhân chủ yếu của hệ miễn dịch. Khi số lượng kháng thể của cơ thể giảm xuống còn quá ít, cơ thể mất khả năng chống lại các tác nhân gây bệnh từ bên trong cũng như từ bên ngoài và sẽ chết”.
Tuy nhiên, theo kết quả một cuộc thử nghiệm tại Ôxtrâylia và đăng tải trên báo The Sunday Times năm 1993, nhiều người nhiễm HIV dễ dàng tránh được các bệnh sốt rét hay vượt qua được chế độ ăn uống thiếu dinh dưỡng, những người từng bị cúm cũng có hiện tượng tương tự.
Từ kết quả này, các nhà nghiên cứu khẳng định là chỉ định của Tổ chức Y tế thế giới WHO cho rằng hàng triệu người sẽ chết do được kết luận dương tính với HIV là có thể sai lầm. Tính đến cuối 2012, đã có 25 triệu người chết do AIDS nhưng có 35 triệu người nhiễm HIV đang “ sống chung với lũ”. Nhân loại đang tiến dần đến việc kiểm soát AIDS.
Nhưng AIDS không chỉ do HIV. Các nhà khoa học biết rất rõ về các tác nhân có thể gây tác động hay hủy diệt hệ miễn dịch. Danh sách này không có gì đặc biệt: chế độ dinh dưỡng kém, stress tinh thần, lo âu, sử dụng ma túy và rượu, điều kiện sống cực nhọc,… Lý thuyết về việc hệ miễn dịch suy giảm mạnh do ảnh hưởng của một hay nhiều tác nhân đồng thời tác động lên hệ miễn dịch là phù hợp hơn với các số liệu thống kê. Nó giải thích được những trường hợp mà lý thuyết AIDS không lý giải nổi. Tuy nhiên, khi thị trường thuốc chống AIDS lên  đến 15 tỷ USD/năm (tính cho năm 2010) thì thay đổi quan điểm này là không đơn giản, như kiểu vacxin loại TaminFlu chống H5N1 vậy/2/.
Nói ngắn gọn hơn, có thể coi stress là nguyên nhân hàng đầu của suy giảm miễn dịch (các hocmon stress làm tê liệt các tế bào miễn dịch), nên khi đẩy lùi được stress, tự não tiết ra một số chất endorphin tăng cường hệ miễn dịch.
Gọn hơn nữa: hãy tin vào điều kỳ diệu của tạo hoá nằm trong cơ thể con người. Dường như cơ thể người tự biết cách khắc chế AIDS, nếu chúng ta biết cách kích hoạt hệ thống miễn dịch tốt hơn.


Hình 1 : Bố trí các cơ quan của hệ miễn dịch trong cơ thể (tuyến ức chỉ huy, hai nhà máy sản xuất thuốc trong cơ thể là lá lách và tuỷ xương, còn lại các hạch và mạch bạch huyết là các cơ quan phân phối thuốc)

2. Làm rõ thêm về miễn dịch bẩm sinh (Natural immunity)
Cuối năm 2011, giải Noben Y học được trao cho nhóm 3 nhà khoa học học gồm Bruce Beutler (người Mỹ), Jules Hoffmann (người Luxembourg) và Ralph Steinman (Canada) với nhận xét của Ủy ban Nobel có đoạn ghi: “Giải Nobel Y học năm nay đã cách mạng hóa sự hiểu biết của chúng ta về hệ thống miễn dịch bẩm sinh bằng cách phát hiện các nguyên tắc cơ bản để kích hoạt nó”
Cơ chế kích hoạt hệ miễn dịch bẩm sinh để chống lại vi khuẩn có thể tóm tắt như sau:
Khi có kẻ lạ xâm nhập, cơ thể tung ra “đòn đánh phủ đầu”. Hai nhà khoa học Bruce Beutler, Jules Hoffmann chia nhau  ½  giải Nobel Y học 2011 về làm sáng tỏ cơ chế “đánh phủ đầu” này, chủ yếu là giải thích cơ chế điều hành hệ miễn dịch bẩm sinh với các cơ quan phân bổ trong cơ thể như hình 1(trong đó tuyến ức có vai trò nhạc trưởng). Tuy vậy, “kẻ lạ” ngày càng gian xảo, nên cũng biết cách “hoá trang” và gây nhiễu, nên cần một thời gian để cơ thể khởi động cuộc chiến “đặc hiệu” chống lại virut mới này.

Nhà khoa học Ralph Steinman nhận ½ giải Nobel Y học của năm 2011 về làm sáng tỏ việc kích hoạt hệ miễn dịch thích ứng khởi nguồn từ miễn dịch bẩm sinh. Ông tìm thấy một loại tế bào miễn dịch có dạng hình cây (TBHC). Các TBHC phục kích dưới da, ở lớp màng nhầy niêm mạc mũi, phổi và ruột - những nơi kẻ lạ đột nhập cơ thể, chúng chộp và xơi trọn kẻ lạ đột nhập, nghiến ngấu thành các mảnh vụn kháng nguyên rồi dùng các nhánh cây chìa ra ngoài mặt để khêu gợi, kích hoạt các tế bào T (tế bào sát thủ, có chữ T là do loại này do tuyến ức – Thymus - cường hoá hoạt động của chúng)
Hình 2: Cơ chế tế bào hình cây kích hoạt tế bào T

Vậy là Ralph Steinman lý giải được cơ chế miễn dịch bẩm sinh kích hoạt miễn dịch thích ứng, một điều rất quan trọng về nhận thức quá trình cơ thể tiêu diệt các mầm bệnh. Phát minh của  Ralph Steinman có từ 1973, đến 20 năm sau mới được cộng đồng khoa học công nhận. Ông dành 40 năm nghiên cứu về miễn dịch bẩm sinh với một trăn trở “Tôi muốn biết hệ miễn dịch bắt đầu kích hoạt thế nào, một vấn đề căn bản mà hiểu biết còn quá ít”. Ông qua đời ngày 30.9.2011 mà không biết mình sẽ được giải Nobel. Còn Uỷ ban Nobel tặng ½ giải Nobel Y học 2011 cho ông mà cũng không biết ông qua đời 3 ngày trước đó. Đây cũng là câu chuyện hiếm có của 111 năm trao giải Nobel/1/.
Sau khi miễn dịch thích ứng được kích hoạt, hệ miễn dịch sẽ bảo vệ cơ thể hiệu quả hơn. Cơ chế thực hiện qua hai nhánh: miễn dịch bằng dịch thể và miễn dịch qua trung gian tế bào. Sơ đồ ở hình 3 giải thích cách cơ thể tiêu diệt mầm bệnh theo 2  giải pháp đó:

Hình  3 Các dang miễn dịch thích ứng


3. Mười lý do suy giảm hệ miễn dịch
Lý thuyết miễn dịch hiện đại khá rắc rối về thuật ngữ chuyên môn. Tuy nhiên, tóm lại là các nhà khoa học phát hiện các lý do suy giảm hệ miễn dịch chủ yếu là thế này:
3.1. Gắng sức và mệt mỏi: Mệt mỏi do quá tải trong công việc có thể làm suy giảm hệ miễn dịch và làm giảm số lượng tế bào "diệt" tấn công lại vi khuẩn. Cũng dễ hiểu là khi cơ thể “giảm điện thế” thì cơ quan nào cũng khó hoạt động bình thường cả.
3.2. Tâm trạng không tốt: Tâm trạng có thể ảnh hưởng đến hệ miễn dịch. Ví dụ, bạn bị trầm cảm kéo dài hoặc thường xuyên "gây sự" với người khác thì bạn cũng thường phải trải qua những thay đổi về tâm trạng. Điều đó không tốt cho sức khỏe và khiến tế bào "diệt" kém hoạt động hơn do đó sẽ làm giảm khả năng miễn dịch.
Các nhà nghiên cứu từ Đại học California tại Los Angeles cho biết trên ABCnews là họ đã yêu cầu 41 cặp đôi hạnh phúc thảo luận về một vấn đề trong hôn nhân của họ trong 15 phút và phát hiện có sự gia tăng huyết áp, nhịp tim và tế bào bạch cầu liên quan đến miễn dịch, tất cả đều giống như khi bạn tập thể dục ở mức vừa phải. Các cặp thường xuyên mỉa mai nhau thì lại làm giảm bớt số tế bào kháng virus trong cơ thể, gia tăng lượng hóc môn stress, và thời gian hồi phục thương tổn lâu hơn 40% so với người có phản ứng tích cực và trìu mến trong cuộc tranh luận.
3.3.Thiếu ngủ: Ví dụ hoàn hảo nhất là các sinh viên thường lăn ra ốm sau mỗi kỳ thức đêm ôn thi dài ngày. Thiếu ngủ khiến cho hệ miễn dịch của bạn đuối sức, và không sản sinh được các vũ khí giúp tế bào tấn công lại kẻ gây bệnh. Nghiên cứu của Đại học Chigago tìm thấy đàn ông chỉ ngủ 4 tiếng mỗi ngày, kéo dài 1 tuần liền sẽ làm giảm một nửa số kháng thể chống lại bệnh cúm trong máu của họ, so với người ngủ từ 7,5 đến 8,5 tiếng
3.4. Cơ thể cảm lạnh hay cảm nắng: rất nhiều người sống ở miền Bắc Việt Nam cảm thấy mùa đông sức đề kháng giảm đi và mua hè nắng nóng cũng thế. Theo lý luận hệ Kinh Lạc thì các hệ truyền dẫn thông tin điều khiển là mạng các ống cực nhỏ chứa các chất lỏng sinh học. Khi bị cảm lạnh (Đông Y gọi là phong hàn), các chất lỏng sinh học này đông đặc, hệ truyền tin suy giảm nên hệ thống  bảo vệ “rơ le sinh học” kém hiệu quả /3/.
3.5. Lạm dụng xe hơi, xe máy và thiếu vận động: Khi so sánh những người lười hoạt động với người đi bộ nhanh nhẹn mỗi ngày, các nhà nghiên cứu phát hiện thấy người không đi bộ có số ngày ốm cao gấp đôi.
3.6. Hay dùng kháng sinh: Một nghiên cứu cho thấy bệnh nhân thường xuyên phải dùng kháng sinh sẽ bị giảm nồng độ cytokine (hormon của hệ miễn dịch). Khi hệ miễn dịch bị chèn ép, bạn càng dễ nhiễm các vi khuẩn kháng thuốc hoặc trở nên ốm yếu.
3.7.Uống không đủ nước: không cung cấp đủ nhu cầu cần thiết về nước cho cơ thể nó sẽ làm giảm khả năng hoạt động của một số cơ quan và các tế bào, trong đó có hệ miễn dịch. Có một tổng kết rất chí lý của một bác sỹ danh tiếng: “Bạn không bệnh gì cả. Bạn chỉ khát nước thôi”
3.8.Cơ thể không đào thải hết chất độc hại: Cơ thể  khi về già không đào thải hết những chất độc hại, nhất là khi các cơ quan như gan (xưởng tổng hợp các chất), thận (xưởng lọc và điều hành cân bằng nội môi), đại tràng (xưởng xử lý nước thải) đều suy yếu. Cần làm sạch các cơ quan này để khôi phục hệ thống bảo vệ cơ thể.
3.9.Lạm dụng máy tính, Ipad: Thường xuyên làm việc với máy tính với áp lực cao khiến bạn mỏi mắt và khô mắt, thị lực của bạn bị giảm kèm theo các triệu chứng chóng mặt.  Ngồi quá lâu trước máy tính làm luân chuyển máu kém, các cơ quan nhận không đủ năng lượng thì hệ miễn dịch của bạn đang ở mức báo động.
3.10. Ít quan hệ bạn bè, thiếu nụ cười, thiếu ca hát
Nghiên cứu cho thấy chúng ta càng có ít mối liên hệ ở nhà, cơ quan và trong cộng đồng, chúng ta càng dễ ốm, bởi trong suy nghĩ tràn đầy các hóa chất gây lo lắng.
Các nhà nghiên cứu khi tìm hiểu 275 người tuổi từ 18 đến 55, thì thấy những người có nhiều hơn 6 mối quan hệ thì có khả năng chống lại virus cảm lạnh cao hơn 4 lần so với những người có ít bạn bè.
Ca hát với bạn bè cũng giúp cải thiện khả năng miễn dịch của con người. Các chuyên gia từ Đại học Frankfurt (Đức) đã thử nghiệm máu của các thành viên dàn hợp xướng trước và sau khi diễn tập. Kết quả là, sau khi diễn tập, lượng protein, globulin trong hệ miễn dịch và hormone chống stress – hydrocortisone - của các ca sỹ có sự gia tăng đáng kể.
Tóm lại, thành tựu của lý thuyết miễn dịch hiện đại thì rất nhiều, nhưng quan trọng nhất là nói cho chúng ta rằng hãy tìm cách kích hoạt tốt hệ miễn dịch bẩm sinh của chính mình. Nhà máy thuốc luôn có sẵn trong cơ thể, hệ thống đó biết lúc nào, ở đâu cần loại thuốc gì, liều lượng bao nhiêu và bằng cách nào mang đến ngay lập tức.
Hãy nhớ con số trên ngàn tỷ (1012) loại kháng thể đặc hiệu khác nhau do cơ thể sản xuất ra.
Miễn là chúng ta đừng cản trở cơ thể mình hành động.

Kỳ tới : Hệ thống xử lý rác thải trong cơ thể

Tài liệu tham khảo

1.Nguyễn Chấn Húng
Con người trong vòng vây
252 tr. NXB Tổng hợp TpHCM, 2012
2.Những hoài nghi khoa học về HIV và AIDS .H.Q.(tổng hợp)
An ninh thế giới cuối tháng. 03/04/2013
3.Hoàng Quang Vinh
Hệ thống điều khiển phân phối năng lượng cơ thể
Tạp chí Tự động hoá ngày nay. Số 9/2012

Hoàng Quang Vinh

Tạp chí tự động hóa ngày nay 5/2013

 

Mới cập nhật

Quảng cáo&Liên kết